MONARCHIA - TYRANNIS
ARISTOCRATIA - OLIGARCHIA
DEMOCRATIA - OCHLOCRATIA

 

Come applicare software di ricerca filologica e linguistica nella discussione
sulle forme di stato nella letteratura Greca e Romana

www.maierphil.de/Palermo/incontro-2001.htm

Robert Maier, Katharina-Geisler-Str. 16, D-85356 Freising

Tel.: +49-8161-872007, Fax: +49-8161-82206, E-Mail: lector@maierphil.de

 


 

PREFAZIONE

 

In questi anni vediamo un enorme cambiamento dei metodi di ricerca - non solo nelle discipline umanistiche, ma in tutti i settori. Il computer, nella sua forma poco costosa di PC, ha ormai occupato una importante parte della nostra scrivania.

Negli ultimi anni sono nate varie collezioni di testi elettronici sia su CD-ROM sia su Internet, fra i quali si trovano anche parecchi testi antichi, cioè greci e latini. Tra le collezioni più famose e più usate di testi antichi sono le edizioni su CD-ROM del Packard Humanities Institute (PHI) e del Thesaurus Linguae Graecae (TLG).

L'edizione del PHI contiene quasi tutti gli autori classici latini da Ennio fino ai Scriptores Historiae Augustae, Servius e il Corpus Iuris Civilis. Il TLG contiene quasi tutta la letteratura greca antica fino al X secolo dopo Christo.

Ho cominciato a sviluppare il mio software di ricerca (LECTOR) circa 7 anni fa. La versione attuale di LECTOR permette di cercare parole e combinazioni di parole, di creare concordanze e di confrontare testi per trovare tutti i passi dove due autori (o lo stesso autore) usano le stesse parole. Inoltre c'è la possibilità di cercare alcune figure stilistiche, per es. allitterazioni.


Quando mi è stato proposto di parlare qua a Palermo su un tema, che comprenda sia la letteratura latina sia quella greca - e possibilmente Polibio - usando le possibilità che offre LECTOR mi sono spaventato un po' e ho dovuto procurarmi per prima cosa una traduzione di Polibio (non è per niente facile da trovare) per poter guardare un po' di che cosa potrei parlare.

Finalmente ho pensato di dimostrare come si potrebbe fare - o meglio iniziare a fare - una ricerca sulla discussione delle forme di stato nella letteratura greca e latina. Siccome è un tema abbastanza diffuso nelle scuole mi sembrava un ottimo esempio per l'uso dei testi elettronici.

Il metodo più semplice per cominciare una tale ricerca è cominciare da termini abbastanza conosciuti ed evidenti ed è proprio quel che ho fatto. Poi, piano piano, troviamo accanto a quelle parole principali altre parole chiave sulle quali possiamo estendere la nostra ricerca.

Alla fine della nostra ricerca avremo prodotto almeno 100 MegaByte di dati altamente rilevanti per la nostra ricerca e di lì prenderà inizio il vero e proprio lavoro, cioè di riesaminare tutti i passi trovati e quindi di ridurre i dati e trasformarli in qualcosa leggibile.

 

RICERCA DI PAROLE CHIAVE

 

Sembra abbastanza chiaro che cosa cercare nella letteratura greca. Le prime parole che ci vengono in mente quando facciamo una ricerca sulle forme di stato sono le famose tre forme principali:

monarci/a - a)ristokrati/a - demokrati/a

Poi ci sono i termi che descrivono i lati negativi delle stesse forme di stato, cioè:

turanni/j - o)ligarci/a - o)clokrati/a

Se cerchiamo i termini democratia, aristocratia, oligarchia o monarchia nei testi latini i risultati ci deludono, perché non li troviamo: non esistono. Eppure ci ricordiamo che alcuni Romani hanno trattato sia i temi politici sia i temi filosofici ereditati dai greci.

Il motivo per cui non usavano le stesse parole era probabilmente che volevano - specialmente Cicerone - tradurre i termini greci in latino, sia per renderli più comprensibili per i Romani, sia per poter adattare i concetti meglio al loro mondo "moderno":

Tum fit illud quod apud Platonem est luculente dictum, si modo id exprimere Latine potuero; difficile factu est, sed conabor tamen.
(Cic. DRP 1, 42)

Lo stesso concetto troviamo anche in Lucrezio:

Nec me animi fallit Graiorum obscura reperta
difficile inlustrare Latinis versibus esse,
multa novis verbis praesertim cum sit agendum
propter egestatem linguae et rerum novitatem;
sed tua me virtus tamen et sperata voluptas
suavis amicitiae quemvis efferre laborem
suadet et inducit noctes vigilare serenas
quaerentem dictis quibus et quo carmine demum
clara tuae possim praepandere lumina menti,
res quibus occultas penitus convisere possis.
(Lucr. DRN 1,137)  

 


STATISTICHE DELLE FORME DI STATO

GRECO

no. di occurenze (TLG)

LATINO

no. di occurenze (PHI)

dhmokrati/a 1695 populi potestas 24
    civitas popularis (?) 3
    res publica > 5000
a)ristokrati/a 441 optimates 136
monarci/a 679 regia potestas 43
    dictatura 99
basilei/a (?) > 17000 regnum (?) 1700
o)clokrati/a 27 populus indomitus (?) 4
a)narci/a 239 (licentia)  
poluarci/a 101 multitudinis potestas 1
timokrati/a 47 paucorum potestas 4
o)ligarci/a 856 potestas locupletium (?) 2
tura/nnij 3152 tyrannis 201

 

COMBINAZIONI DI PAROLE CHIAVI NELLA LETTERATURA GRECA

no. di occurenze (TLG) autori principali
dhmokrati/a + o)clokrati/a 12 Plutarchus, Philo Judaeus Phil., Cassius Dio, Polybius, Synesius Phil.
a)ristokrati/a + o)ligarci/a 134 Plato, Aristoteles, Polybius, Stobaeus Anthologus
monarci/a + turanni/j 53 Plutarchus, Dionysius Halicarnassensis, Aristoteles
dhmokrati/a + a)ristokrati/a 154 Diogenes Laertios, Plutarchus, Plato, Diodorus Siculus, Aristoteles, Polybius, Stobaius, Olympiodorus, Michael Phil., Eustathius Philol. Scr. Eccl.
dhmokrati/a + o)ligarci/a 348 Thucydides, Plutarchus, Isocrates Orat., Demosthenes, Xenophon, Plato, Diodorus Siculus, Aristoteles, Lysias, Stobaeus Anthologus
dhmokrati/a + monarci/a 92 Plutarchus, Isocrates Orat., Aristoteles, Cassius Dio, Polybius, Appianus Hist., Eustathius Philol. Scr. Eccl.
dhmokrati/a + turanni/j 165 Diogenes Laertios, Plutarchus, Plato, Aristoteles, Aspasius Phil., Sopater Rhet., Stobaeus Anthologus, Libanius Rhet.
dhmokrati/a + a)narci/a 7 Plutarchus, Aristoteles, Gregorius Nyssenus Theol.
turanni/j + a)narci/a 8 Plutarchus, Aristoteles
dhmokrati/a + poluarci/a 5 Eusebius Scr. Eccl., Eustathius Philol. Scr. Eccl., Theodoretus Scr. Eccl.
dhmokrati/a + a)ristokrati/a + monarci/a 16 Aristoteles, Polybius, Eustathius Philol. Scr. Eccl.
dhmokrati/a + a)ristokrati/a + basilei/a 39 Diogenes Laertios, Plutarchus, Aristoteles, Polybius, Stobaeus Anthologus
dhmokrati/a + o)ligarci/a + turanni/j 74 Diogenes Laertios, Plato, Aristoteles, Aspasius Phil., Stobaeus Anthologus
o)clokrati/a + o)ligarci/a + turanni/j 2 Plutarchus, Stobaeus Anthologus
o)clokrati/a + o)ligarci/a + monarci/a 1 Polybius
basilei/a + monarci/a + turanni/j 22 Dionysius Halicarnassensis, Aristoteles, Polybius, Synesius
dhmokrati/a + a)ristokrati/a + o)ligarci/a + monarci/a + turanni/j 2 Plato, Aristoteles

 

Monarci/a, basilei/a - REGIA POTESTAS

La regia potestas (o basilei/a) non è considerata per forza una monarchia ereditaria ma viene nominata regia soltanto se accompagnata dalla giustizia. Di solito però si tratta di una pura discussione sui termini.

basile…a d' ØpÕ m›n tîn šxwqen ¼kista fqe…retai, diÕ kaˆ polucrÒniÒj —stin: —x aÙtÁj d' aƒ ple‹stai fqoraˆ sumba…nousin. fqe…retai d› kat¦ dÚo trÒpouj, ™na m›n stasias£ntwn tîn metecÒntwn tÁj basile…aj, ¥llon d› trÒpon turannikèteron peirwm˜nwn dioike‹n, Ótan e‘nai kÚrioi pleiÒnwn ¢xiîsi kaˆ par¦ tÕn nÒmon. oÙ g…gnontai d' šti basile‹ai nàn, ¢ll' ¥n per g…gnwntai, monarc…ai kaˆ turann…dej m©llon, di¦ tÕ t¾n basile…an –koÚsion m›n ¢rc¾n e‘nai, meizÒnwn d› kur…an, polloÝj d' e‘nai toÝj Ðmo…ouj, kaˆ mhd˜na diaf˜ronta tosoàton éste ¢part…zein prÕj tÕ m˜geqoj kaˆ tÕ ¢x…wma tÁj ¢rcÁj. éste di¦ m›n toàto –kÒntej oÙc Øpom˜nousin: ¨n d› di' ¢p£thj ¥rxV tij À b…aj, ½dh doke‹ toàto e‘nai turann…j.
Royal government on the other hand is very seldom destroyed by external causes, so that it is long-lasting; but in most cases its destruction arises out of itself. And it is destroyed in two ways, one when those who participate in it quarrel, and another when the kings try to administer the government too tyrannically, claiming to exercise sovereignty in more things and contrary to the law. Royal governments do not occur any more now, but if ever monarchies do occur they are rather tyrannies, because royalty is government over willing subjects but with sovereignty over greater matters, but men of equal quality are numerous and no one is so outstanding as to fit the magnitude and dignity of the office; so that for this reason the subjects do not submit willingly, and if a man has made himself ruler by deception or force, then this is thought to be a tyranny.
Arist. Politica 1312b-1313a

 

Quo facto primum uidit iudicauitque idem, quod Spartae Lycurgus paulo ante uiderat, singulari imperio et potestate regia tum melius gubernari et regi ciuitates, si esset optimi cuiusque ad illam uim dominationis adiuncta auctoritas.
Cic., DRP, 2, 15

 

Sed, quod proprium est in nostra re publica, quo nihil possit esse praeclarius, id persequar, si potero, subtilius; quod erit eius modi, nihil ut tale ulla in re publica reperiatur. Haec enim, quae adhuc exposui, ita mixta fuerunt et in hac civitate et in Lacedaemoniorum et in Karthaginiensium, ut temperata nullo fuerint modo. Nam in qua re publica est unus aliquis perpetua potestate, praesertim regia, quamvis in ea sit et senatus, ut tum fuit Romae, cum erant reges, ut Spartae Lycurgi legibus, et ut sit aliquod etiam populi ius, ut fuit apud nostros reges, tamen illud excellit regium nomen, neque potest eius modi res publica non regnum et esse et vocari.
Cic., DRP, 2, 42-43

 

summo esse in periculo rem <Haeduorum>, quod, cum singuli magistratus antiquitus creari atque regiam potestatem annuam obtinere consuessent, duo magistratum gerant et se uterque eorum legibus creatum dicat.
Caesar, DBG, 7, 32, 3

 

)Aristokrati/a - OPTIMATES (OPTIMATIUM POTESTAS)

GRECO

“Ariste…dhj d› Kleisq˜nouj m›n toà katasthsam˜nou t¾n polite…an met¦ toÝj tur£nnouj –ta‹roj genÒmenoj, zhlèsaj d› kaˆ qaum£saj m£lista tîn politikîn ¢ndrîn Lukoàrgon tÕn LakedaimÒnion, ¼yato m›n ¢ristokratikÁj polite…aj, šsce d' ¢ntitassÒmenon Øp›r toà d»mou Qemistokl˜a tÕn Neokl˜ouj.
Aristides was an intimate friend of that Cleisthenes who set the state in order after the expulsion of the tyrants. He also admired and emulated, above all other statesmen, Lycurgus the Lacedaemonian. He therefore favoured an aristocratic form of government, and ever had opposed to him, as champion of the people, Themistocles the son of Neocles.
Plut. Aristides 2.1

 

“Epeˆ d› Qoukud…dhj [, ] m›n ¢ristokratik»n tina t¾n toà Perikl˜ouj Øpogr£fei polite…an, lÒgJ m›n oâsan dhmokrat…an, šrgJ d ØpÕ toà prètou ¢ndrÕj ¢rc»n, . . .
Thucydides describes the administration of Pericles as rather aristocratic, - “in name a democracy, but in fact a government by the greatest citizen.”
Plut. Perikles 9.1 (Plutarco cita Thucydides 2, 65, 9. Thucydides però non parla di un' aristocrazia. Si potrebbe però domandare perchè Plutarco non la chiami subito una monarchia)

LATINO

Nam optimatis quidem quis ferat, qui non populi concessu, sed suis comitiis hoc sibi nomen adrogauerunt? Qui enim iudicatur iste optimus?
Cic., DRP, 1, 50

 

Erant eo tempore Athenis duae factiones, quarum una populi causam agebat, altera optimatium. in hac erat Phocion et Demetrius Phalereus. harum utraque Macedonum patrociniis utebatur: nam populares Polyperchonti fauebant, optimates cum Cassandro sentiebant.
Nep. Vitae, Phocion, 3, 1

 

Dhmokrati/a - POPULI POTESTAS

GRECO

¹m‹n m›n g¦r ¹ pÒlij tÒte —tÚgcanen oÜte kat Ñligarc…an „sÒnomon politeÚousa oÜte kat¦ dhmokrat…an: Óper d˜ —sti nÒmoij m›n kaˆ tù swfronest£tJ —nantiètaton, —ggut£tw d› tur£nnou, dunaste…a Ñl…gwn ¢ndrîn e‘ce t¦ pr£gmata.
And yet consider the forms of our respective governments when we so acted. Our city at that juncture had neither an oligarchical constitution in which all the nobles enjoyed equal rights nor a democracy, but that which is most opposed to law and good government and nearest a tyranny - the rule of a close cabal.
Thuk. Hist. 3, 62, 3

 

f»sei tij dhmokrat…an oÜte xunetÕn oÜt' ‡son e‘nai, toÝj d' šcontaj t¦ cr»mata kaˆ ¥rcein ¥rista belt…stouj. —gë d˜ fhmi prîta m›n dÁmon xÚmpan çnom£sqai, Ñligarc…an d› m˜roj, špeita fÚlakaj m›n ¢r…stouj e‘nai crhm£twn toÝj plous…ouj, bouleàsai d' ¨n b˜ltista toÝj xunetoÚj, kr‹nai d' ¨n ¢koÚsantaj ¥rista toÝj polloÚj, kaˆ taàta Ðmo…wj kaˆ kat¦ m˜rh kaˆ xÚmpanta —n dhmokrat…v „somoire‹n.

Ñligarc…a d› tîn m›n kindÚnwn to‹j pollo‹j metad…dwsi, tîn d' çfel…mwn oÙ pleonekte‹ mÒnon, ¢ll¦ kaˆ xÚmpant' ¢felom˜nh šcei: § Ømîn o† te dun£menoi kaˆ oƒ n˜oi proqumoàntai, ¢dÚnata —n meg£lV pÒlei katasce‹n.

It will be said, perhaps, that democracy is neither wise nor equitable, but that the holders of property are also the best fitted to rule. I say, on the contrary, first, that the word "demos", or people, includes the whole state, oligarchy only a part; next, that if the best guardians of property are the rich, and the best counsellors the wise, none can hear and decide so well as the many; and that all these talents, severally and collectively, have their just place in a democracy.

But an oligarchy gives the many their share of the danger, and not content with the largest part takes and keeps the whole of the profit; and this is what the powerful and young among you aspire to, but in a great city cannot possibly obtain.

Thuk. Hist. 6, 39, 1-2

 

LATINO

. . . et talis est quaeque res publica, qualis eius aut natura aut voluntas, qui illam regit. Itaque nulla alia in civitate, nisi in qua populi potestas summa est, ullum domicilium libertas habet; qua quidem certe nihil potest esse dulcius, et quae, si aequa non est, ne libertas quidem est. Qui autem aequa potest esse, omitto dicere in regno, ubi ne obscura quidem est aut dubia servitus, sed in istis civitatibus, in quibus verbo sunt liberi omnes? ferunt enim suffragia, mandant inperia, magistratus, ambiuntur, rogantur, sed ea dant, quae, etiamsi nolint, danda sint, et quae ipsi non habent, unde alii petunt; sunt enim expertes imperii, consilii publici, iudicii delectorum iudicum, quae familiarum vetustatibus aut pecuniis ponderantur. In libero autem populo, ut Rhodi, ut Athenis, nemo est civium, qui . . .
Cic. DRP 1, 47(fr), 1

 

Si vero ius suum populi teneant, negant quicquam esse praestantius, liberius, beatius, quippe qui domini sint legum, iudiciorum, belli, pacis, foederum, capitis unius cuiusque, pecuniae. Hanc unam rite rem publicam, id est rem populi, appellari putant. Itaque et a regum et a patrum dominatione solere in libertatem rem populi vindicari, non ex liberis populis reges requiri aut potestatem atque opes optimatium.

Et vero negant oportere indomiti populi vitio genus hoc totum liberi populi repudiari, concordi populo et omnia referente ad incolumitatem et ad libertatem suam nihil esse inmutabilius, nihil firmius; facillimam autem in ea re publica esse concordiam, in qua idem conducat omnibus; ex utilitatis varietatibus, cum aliis aliud expediat, nasci discordias; itaque, cum patres rerum potirentur, numquam constitisse civitatis statum; multo iam id in regnis minus, quorum, ut ait Ennius, 'nulla [regni] sancta societas nec fides est.' Quare cum lex sit civilis societatis vinculum, ius autem legis aequale, quo iure societas civium teneri potest, cum par non sit condicio civium? Si enim pecunias aequari non placet, si ingenia omnium paria esse non possunt, iura certe paria debent esse eorum inter se, qui sunt cives in eadem re publica. Quid est enim civitas nisi iuris societas? . . .

Cic. DRP 1, 48, 5 - 1, 49, 1

 

Liber autem populus est is, qui nullius alterius populi potestati est subiectus.
Iust. Dig. 49, 15, 7, 1, 3

 

Turanni/j - TYRANNIS

Il più famoso di tiranni antichi è stato sicuramente Dionisio di Siracusa. Della turanni/j di Dionisio si parla 145 volte nella letteratura greca e tu/rannoj è il solito attributo di Dionisio (Dionu/sios tu/rannoj si trova più di 400 volte). Nella letteratura latina la combinazione Dionysius tyrannus si usa 59 volte. Così troviamo un paio di notizie interessanti sulla tirannide di Dionisio:

oŒon Óti —peboÚleue turann…di DionÚsioj a„tîn t¾n fulak»n: kaˆ g¦r Peis…stratoj prÒteron —pibouleÚwn Étei fulak¾n kaˆ labën —tur£nnhse, kaˆ Qeag˜nhj —n Meg£roij: kaˆ ¥lloi Ósouj ‡sasi, par£deigma p£ntej g…gnontai toà Dionus…ou, Ön oÙk ‡sas…n pw e„ di¦ toàto a„te‹. p£nta d› taàta ØpÕ tÕ aÙtÕ kaqÒlou, Óti Ð —pibouleÚwn turann…di fulak¾n a„te‹.
For example, to prove that Dionysius is aiming at a tyranny, because he asks for a bodyguard, one might say that Pisistratus before him and Theagenes of Megara did the same, and when they obtained what they asked for made themselves tyrants. All the other tyrants known may serve as an example of Dionysius, whose reason, however, for asking for a bodyguard we do not yet know. All these examples are contained under the same universal proposition, that one who is aiming at a tyranny asks for a bodyguard.
Aristoteles Rhetorica 1358

 

Carcer ille qui est a crudelissimo tyranno Dionysio factus Syracusis, quae lautumiae uocantur, in istius imperio domicilium ciuium Romanorum fuit. Vt quisque istius animum aut oculos offenderat, in lautumias statim coniciebatur.
Cic. In Verrem 2, 5, 143

 

Uirum unum totius Graeciae facile doctissimum, Platonem, iniquitate Dionysi, Siciliae tyranni, cui se ille commiserat, in maximis periculis insidiisque esse uersatum accepimus;
Cic. Pro Rabirio Postumo 23

 

Dionysius quidem tyrannus Syracusis expulsus Corinthi pueros docebat: usque eo imperio carere non poterat.
Cic. Tusculanae Disputationes 3, 27

 

)Oligarci/a - LOCUPLETIUM POTESTAS

Un esempio abbastanza adatto per capire qual'era la fama dell'o)ligarci/a si trova da Demostene:

‚Or©te d› k¢ke‹n', ð ¥ndrej “Aqhna‹oi, Óti polloÝj Øme‹j pol˜mouj pepolem»kate kaˆ prÕj dhmokrat…aj kaˆ prÕj Ñligarc…aj. kaˆ toàto m›n ‡ste kaˆ aÙto…: ¢ll' Øp›r ïn prÕj –kat˜rouj šsq' Øm‹n Ð pÒlemoj, toàt' ‡swj Ømîn oÙdeˆj log…zetai. Øp›r t…nwn oân —st…n; prÕj m›n toÝj d»mouj À perˆ tîn „d…wn —gklhm£twn, oÙ dunhq˜ntwn dhmos…v dialÚsasqai taàta, À perˆ gÁj m˜rouj À Órwn À filonik…aj À tÁj ¹gemon…aj: prÕj d› t¦j Ñligarc…aj Øp›r m›n toÚtwn oÙdenÒj, Øp›r d› tÁj polite…aj kaˆ tÁj —leuqer…aj: ést' šgwg' oÙk ¨n Ñkn»saim' e„pe‹n m©llon ¹ge‹sqai sumf˜rein dhmokratoum˜nouj toÝj ”Ellhnaj ¤pantaj poleme‹n Øm‹n À Ñligarcoum˜nouj f…louj e‘nai.
You may also observe, Athenians, that you have been engaged in many wars both with democracies and with oligarchies. You do not need to be told that; but perhaps none of you considers what are your motives for war with either. What, then, are those motives? With democracies, either private quarrels, when they could not be adjusted by the State, or a question of territory or boundaries, or else rivalry or the claim to leadership; with oligarchies you fight for none of these things, but for your constitution and your liberty. Therefore I should not hesitate to say that I think it a greater advantage that all the Greeks should be your enemies under democracy than your friends under oligarchy.
Demosthenes, De Rhodiorum libertate, 17-18

Dai Romani invece sembra che venisse considerato meno importante la differenza tra gli optimates e i ricchi.

Deinde equitum magno numero ex omni populi summa separato relicuum populum distribuit in quinque classis senioresque a iunioribus divisit easque ita disparavit, ut suffragia non in multitudinis, sed in locupletium potestate essent, curavitque, quod semper in re publica tenendum est, ne plurimum valeant plurimi.
Cic. DRP 2, 39

 

)Anarci/a - POPULUS INDOMITUS

di¦ katafrÒnhsin d› kaˆ stasi£zousi kaˆ —pit…qentai, oŒon šn te ta‹j Ñligarc…aij, Ótan ple…ouj ðsin oƒ m¾ met˜contej tÁj polite…aj [kre…ttouj g¦r o‡ontai e‘nai], kaˆ —n ta‹j dhmokrat…aij oƒ eÜporoi katafron»santej tÁj ¢tax…aj kaˆ ¢narc…aj, oŒon kaˆ —n Q»baij met¦ t¾n —n O„nofÚtoij m£chn kakîj politeuom˜nwn ¹ dhmokrat…a diefq£rh, kaˆ ¹ Megar˜wn di' ¢tax…an kaˆ ¢narc…an ¹tthq˜ntwn, kaˆ —n SurakoÚsaij prÕ tÁj G˜lwnoj turann…doj, kaˆ —n ‚RÒdJ Ð dÁmoj prÕ tÁj —panast£sewj.
Contempt is a cause of faction and of actual attacks, upon the government, for instance in oligarchies when those who have no share in the government are more numerous (for they think themselves the stronger party), and in democracies when the rich have begun to feel contempt for the disorder and anarchy that prevails, as for example at Thebes the democracy was destroyed owing to bad government after the battle of Oenophyta, and that of the Megarians was destroyed when they had been defeated owing to disorder and anarchy, and at Syracuse before the tyranny of Gelo, and at Rhodes the common people had fallen into contempt before the rising against them.
Aristoteles, Politicus, 1303

 

Itaque ex hac maxima libertate tyrannus gignitur et illa iniustissima et durissima servitus. Ex hoc enim populo indomito vel potius immani deligitur aliqui plerumque dux contra illos principes adflictos iam et depulsos loco audax, inpurus, consectans proterve bene saepe de re publica meritos, populo gratificans et aliena et sua;
Cic. DRP 1, 68

 


Confronto delle forme principali di stato

dhmokrati/a + a)ristokrati/a + basilei/a-monarci/a - o)clokrati/a + o)ligarci/a + monarci/a-turanni/j

Troviamo delle brevi enumerazioni delle forme di stato per es. da Diogenes Laertios, Stobaeus e - naturalmente - da Cicerone:

TÁj polite…aj —stˆn e‡dh p˜nte: tÕ m›n g¦r aÙtÁj —sti dhmokratikÒn, ¥llo d› ¢ristokratikÒn, tr…ton d› ÑligarcikÒn, t˜tarton basilikÒn, p˜mpton turannikÒn.
Diogenes Laertius Biogr., Vitae philosophorum 3, 82, 2 (Plato)

 

Basile…an m›n oân kaˆ ¢ristokrat…an kaˆ dhmokrat…an —f…esqai toà Ñrqoà: turann…da d› kaˆ Ñligarc…an kaˆ Ñclokrat…an toà faÚlou. G…nesqai d˜ tina kaˆ mikt¾n —k tîn Ñrqîn polite…an ¢r…sthn.
Stobaeus Anthologus, 2, 7, 26

 

Quare cum penes unum est omnium summa rerum, regem illum unum vocamus et regnum eius rei publicae statum. Cum autem est penes delectos, tum illa civitas optimatium arbitrio regi dicitur. Illa autem est civitas popularis (sic enim appellant), in qua in populo sunt omnia.
Cic. DRP 1,42

 

Le trasformazioni delle forme di stato vengono ampiamente discusse nella letteratura greca:

GRECO

XE. T¾n aÙt¾n to…nun f£qi triîn oÙsîn calep¾n diaferÒntwj g…gnesqai kaˆ ã®sthn.

NE. SW. Pîj fÇj;

XE. OÙk ¥llwj, pl¾n monarc…an fhmˆ kaˆ Ñl…gwn ¢rc¾n kaˆ pollîn, e‘nai tre‹j taÚtaj ¹m‹n legom˜naj toà nàn —pikecum˜nou lÒgou kat' ¢rc£j.

NE. SW. ýHsan g¦r oân.

XE. TaÚtaj to…nun d…ca t˜mnontej m…an –k£sthn œx poiîmen, t¾n Ñrq¾n cwrˆj ¢pokr…nantej toÚtwn –bdÒmhn.

NE. SW. Pîj;

XE. “Ek m›n tÁj monarc…aj basilik¾n kaˆ turannik»n, —k d' aâ tîn m¾ pollîn t»n te eÙènumon šfamen [e‘nai] ¢ristokrat…an kaˆ Ñligarc…an: —k d' aâ tîn pollîn tÒte m›n ¡plÁn —ponom£zontej —t…qemen dhmokrat…an, nàn d' aâ kaˆ taÚthn ¹m‹n qet˜on —stˆ diplÁn.

Stranger Well then, you may say that of the three forms, the same is both the hardest and the easiest.

Younger Socrates What do you mean?

Stranger Just this: I mean that there are three forms of government, as we said at the beginning of the discussion which has now flowed in upon us - monarchy, the rule of the few, and the rule of the many.

Younger Socrates Yes, there were those three.

Stranger Let us, then, by dividing each of these into two parts, make six, and by distinguishing the right government from these, a seventh.

Younger Socrates How shall we make the division?

Stranger We said that monarchy comprised royalty and tyranny, and the rule of the few comprised aristocracy, which has a name of good omen, and oligarchy; but to the rule of the many we gave then only a single name, democracy; now, however, that also must be divided.

Plato Pol. 302, 3-4

 

parekb£seij d› tîn e„rhm˜nwn turannˆj m›n basile…aj, Ñligarc…a d› ¢ristokrat…aj, dhmokrat…a d› polite…aj. ¹ m›n g¦r turann…j —sti monarc…a prÕj tÕ sumf˜ron tÕ toà monarcoàntoj, ¹ d' Ñligarc…a prÕj tÕ tîn eÙpÒrwn, ¹ d› dhmokrat…a prÕj tÕ sumf˜ron tÕ tîn ¢pÒrwn: prÕj d› tÕ tù koinù lusiteloàn oÙdem…a aÙtîn.
Deviations from the constitutions mentioned are tyranny corresponding to kingship, oligarchy to aristocracy, and democracy to constitutional government; for tyranny is monarchy ruling in the interest of the monarch, oligarchy government in the interest of the rich, democracy government in the interest of the poor, and none of these forms governs with regard to the profit of the community.
Arist. Pol. 1280

Uno dei passi più importanti sulla tematica del confronto fra le diverse forme diciamo "pure" di stato e quello all' inizio del sesto libro di Polibio:

perˆ d› tÁj ‚Rwma…wn oÙd' Ólwj eÙcer›j oÜte perˆ tîn parÒntwn —xhg»sasqai di¦ t¾n poikil…an tÁj polite…aj, oÜte perˆ toà m˜llontoj proeipe‹n di¦ t¾n ¥gnoian tîn progegonÒtwn perˆ aÙtoÝj „diwm£twn kaˆ koinÍ kaˆ kat' „d…an.

diÒper oÙ tÁj tucoÚshj —pist£sewj prosde‹tai kaˆ qewr…aj, e„ m˜lloi tij t¦ diaf˜ronta kaqar…wj —n aÙtÍ sunÒyesqai.

Sumba…nei d¾ toÝj ple…stouj tîn boulom˜nwn didaskalikîj ¹m‹n ØpodeiknÚein perˆ tîn toioÚtwn tr…a g˜nh l˜gein politeiîn, ïn tÕ m›n kaloàsi basile…an, tÕ d' ¢ristokrat…an, tÕ d› tr…ton dhmokrat…an.

. . .

oÜte g¦r p©san d»pou monarc…an eÙq˜wj basile…an ãht˜on, ¢ll¦ mÒnhn t¾n —x –kÒntwn sugcwroum˜nhn kaˆ tÍ gnèmV tÕ ple‹on À fÒbJ kaˆ b…v kubernwm˜nhn:

oÙd› m¾n p©san Ñligarc…an ¢ristokrat…an nomist˜on, ¢ll¦ taÚthn, ¼tij ¨n kat' —klog¾n ØpÕ tîn dikaiot£twn kaˆ froni mwt£twn ¢ndrîn brabeÚhtai.

paraplhs…wj oÙd› dhmokrat…an, —n Î p©n plÁqoj kÚriÒn —sti poie‹n Ó, ti pot' ¨n aÙtÕ boulhqÍ kaˆ prÒqhtai par¦ d' ú p£triÒn —sti kaˆ sÚnhqej qeoÝj s˜besqai, gone‹j qerapeÚein, presbut˜rouj a„de‹sqai, nÒmoij pe…qesqai, par¦ to‹j toioÚtoij sust»masin Ótan tÕ to‹j ple…osi dÒxan nik´, toàto kale‹n [de‹] dhmokrat…an.

diÕ kaˆ g˜nh m›n œx e‘nai ãht˜on politeiîn, tr…a m›n § p£ntej qruloàsi kaˆ nàn proe…rhtai, tr…a d› t¦ toÚtoij sumfuÁ, l˜gw d› monarc…an, Ñligarc…an, Ñclokrat…an.

Dai Romani però non è per niente facile dire qualcosa sul presente - perché la costituzione ha vari aspetti - nè pronosticare qualcosa per il futuro per causa della ignoranza delle loro particolarità nella vita pubblica e privata.

Perciò c'è bisogno di uno studio approfondito, se si vogliono conoscere chiaramente le particolarità della loro costituzione.

Quasi tutti quelli che volevano darci una descrizione metodica di questa tematica enumerano tre tipi di costituzione: il regno, l'aristocrazia e come terzo la democrazia.

. . .

Non può certo qualsiasi monarchia chiamarsi regno, ma solo quella che è nata da un accordo di volontari e qual'è governata più dalla ragione che dal timore o dalla forza.

Ma anche non ogni oligarchia può essere riconosciuta come aristocrazia, ma solo quella che è governata dagli uomini più giusti e sapienti.

Ugualmente non si può chiamare ogni stato una democrazia dove qualsiasi folla ha il diritto di fare quel che vuole e si propone. Nel momento però che in uno stato dov'è di tradizione di venerare i dei, di stimare i genitori, di rispettare gli anziani e di ubbidire alle leggi, vince la decisione della maggioranza, si deve parlare di una democrazia.

Perciò si devono prendere in considerazione sei forme di costituzione, le tre delle quali chiacchieranno tutti quanti e le quali ho appena spiegate, e tre che sono affini alle prime, cioè: monarchia, oligarchia, ochlocrazia.

Polyb. Hist. 6, 3, 3 - 6, 4, 6

Da questo passo vediamo che Polibio fa una differenza fondamentale tra monarci/a e basilei/a. Della turanni/j come forma di stato non parla ancora qua. Di quella parla un po' più tardi, quando spiega che dopo che la basilei/a si sarebbe trasformata in una turanni/j dalla rivoluzione nascerebbe la aristokrati/a, da quella l'o)ligarci/a, la quale verrebbe poi eliminata dal popolo arrabbiato a causa dell'ingiustizia e nascerebbe la democrazia (qua Polibio la chiama dh=moj). Quella si trasformerebbe dopo un po' di tempo - quando la gente non rispetterebbe più le leggi - in una o)clokrati/a:

prèth m›n oân ¢kataskeÚwj kaˆ fusikîj sun…statai monarc…a, taÚtV d' ™petai kaˆ —k taÚthj genn©tai met¦ kataskeuÁj kaˆ diorqèsewj basile…a. metaballoÚshj d› taÚthj e„j t¦ sumfuÁ kak£, l˜gw d' e„j turann…d', aâqij —k tÁj toÚtwn katalÚsewj ¢ristokrat…a fÚetai. kaˆ m¾n taÚthj e„j Ñligarc…an —ktrape…shj kat¦ fÚsin, toà d› pl»qouj ÑrgÍ metelqÒntoj t¦j tîn proestètwn ¢dik…aj, genn©tai dÁmoj. —k d› tÁj toÚtou p£lin Ûbrewj kaˆ paranom…aj ¢poplhroàtai sÝn crÒnoij Ñclokrat…a.
Polyb. Hist. 6, 4, 7-11

La differenza tra Polibio e Platone è che lo "stato" fittivo di Platone non era uno stato nel senso moderno ma solo una po/lij cioè una città autonoma, mentre Polibio ammira nella costituzione romana soprattutto la stabilità della quale ha bisogno un impero di dimensioni mondiali.

 

LATINO

Sed et in regnis nimis expertes sunt ceteri communis iuris et consilii, et in optimatium dominatu vix particeps libertatis potest esse multitudo, cum omni consilio communi ac potestate careat, et cum omnia per populum geruntur quamvis iustum atque moderatum, tamen ipsa aequabilitas est iniqua, cum habet nullos gradus dignitatis.
Cic. DRP 1, 43

 

Iam Atheniensium populi potestatem omnium rerum ipsi, ne alios requiramus, ad furorem multitudinis licentiamque conversam pesti . . .
. . . deterrimus et ex hac vel
optimatium vel factiosa tyrannica illa vel regia vel etiam persaepe popularis, itemque ex ea genus aliquod ecflorescere ex illis, quae ante dixi, solet, mirique sunt orbes et quasi circumitus in rebus publicis commutationum et vicissitudinum;
Cic. DRP 1, 44-45

 


Strumenti della democrazia (Latino)

Nei testi latini i termini che abbiamo esaminati sopra sono spesso accompagnati da altri termini importanti per il contesto reale del Impero Romano come per es. dominatio, imperium, populus, civis, libertas, licentia, libido, superbia, concordia, discordia, suffragium, comitium.

SUFFRAGIUM

Phil. Alii, Lyde, nunc sunt mores. Lyd. Id equidem ego certo scio. nam olim populi prius honorem capiebat suffragio, quam magistro desinebat esse dicto oboediens; at nunc, prius quam septuennis est, si attingas eum manu, extemplo puer paédagogo tabula disrumpit caput.
Plautus, Bacchides 438
Gel. Sine suffragio populi tamen aedilitatem hic quidém gerít.
Plautus, Stichus 352

 

Deinde equitum magno numero ex omni populi summa separato relicuum populum distribuit in quinque classis senioresque a iunioribus divisit easque ita disparavit, ut suffragia non in multitudinis, sed in locupletium potestate essent, curavitque, quod semper in re publica tenendum est, ne plurimum valeant plurimi. Quae discriptio si esset ignota vobis, explicaretur a me; nunc rationem videtis esse talem, ut equitum centuriae cum sex suffragiis et prima classis addita centuria, quae ad summum usum urbis fabris tignariis est data, LXXXVIIII centurias habeat; quibus ex centum quattuor centuriis (tot enim reliquae sunt) octo solae si accesserunt, confecta est vis populi universa, relicuaque multo maior multitudo sex et nonaginta centuriarum neque excluderetur suffragiis, ne superbum esset, nec valeret nimis, ne esset periculosum.
Cic. DRP 2, 39

 

COMITIA CURIATA - TRIBUTA - CENTURIATA

De comitiis

Comitia dicuntur a comitatu et frequentia quod patres et classes ad suffragia vocantur creandorum magistratuum vel sacerdotum causa. Comitiorum autem triplex ratio est: haec curiata haec tributa haec centuriata dicuntur, quia aut per curias aut per tribus [aut per centurias] explicantur. Si translaticium sit et solitum de quo populus * * * curiatis transigitur; si amplius tributis; si in summo discrimine est tum miles ad suffragia vocatur et comitia centuriata dicuntur.

L. Ampelius, Liber Memorialis 48, 1-3

 


Effetti collaterali della democrazia (Latino)

LIBERTAS - LICENTIA - DISCORDIA

Tabellaria lex ab L. Cassio ferebatur: populus libertatem agi putabat suam; dissentiebant principes et in salute optimatium temeritatem multitudinis et tabellae licentiam pertimescebant.

Agrariam Ti. Gracchus legem ferebat: grata erat populo; fortunae constitui tenuiorum videbantur; nitebantur contra optimates, quod et discordiam excitari videbant et, cum locupletes possessionibus diuturnis moverentur, spoliari rem publicam propugnatoribus arbitrabantur.

Frumentariam legem C. Gracchus ferebat: iucunda res plebei, victus enim suppeditabatur large sine labore; repugnabant boni, quod et ab industria plebem ad desidiam avocari putabant et aerarium exhauriri videbant.

Cic. pro Sestio 103

 

S. Atque, ut iam ad sermonis mei auctorem revertar, ex hac nimia licentia, quam illi solam libertatem putant, ait ille ut ex stirpe quadam existere et quasi nasci tyrannum. Nam ut ex nimia potentia principum oritur interitus principum, sic hunc nimis liberum populum libertas ipsa servitute adficit.
Cic. DRP 1, 68

 

 

LA RICERCA CON L'AIUTO DI CONCORDANZE

 

La possibilità di consultare le concordanze degli autori che ci interessano permette uno studio approfondito dei contesti nei quali una certa parola o un certo termine viene usato. Inoltre abbiamo la possibilità di analizzare la frequenza del termine in relazione con altri termini sinonimi o contrari.

Esempio: parte della concordanza di Platone (dhmokratia - dhmokratikouj)

dhmokratia: [1/15] -Polit-> 291, 4, 7
XE. Tr…ton d› scÁma polite…aj oÙc ¹ toà pl»qouj ¢rc»,
dhmokrat…a toÜnoma klhqe‹sa
NE. SW. Kaˆ p£nu ge.

dhmokratia: [2/15] -Polit-> 301, 3, 7
XE. OÛtw d¾ tÚrannÒj te g˜gone, fam˜n, kaˆ basileÝj
kaˆ Ñligarc…a kaˆ ¢ristokrat…a kaˆ
dhmokrat…a, dusceran£n-
twn tîn ¢nqrèpwn tÕn ™na —ke‹non mÒnarcon, kaˆ ¢pisth-

dhmokratia: [3/15] -Polit-> 303, 2, 1
toÚtwn ceir…sth, paranÒmwn d› oÙsîn sumpasîn belt…sth
kaˆ ¢kol£stwn m›n pasîn oÙsîn —n
dhmokrat…v nik´ zÁn,
kosm…wn d oÙsîn ¼kista —n taÚtV biwt˜on, —n tÍ prètV

dhmokratia: [4/15] -Resp-> 338, 5, 2
T…qetai d˜ ge toÝj nÒmouj –k£sth ¹ ¢rc¾ prÕj tÕ aØtÍ
sumf˜ron,
dhmokrat…a m›n dhmokratikoÚj, turannˆj d›
turannikoÚj, kaˆ aƒ ¥llai oÛtwj q˜menai d› ¢p˜fhnan toàto

dhmokratia: [5/15] -Resp-> 544, 3, 6
g˜mousa kakîn polite…a ¼ te taÚtV di£foroj kaˆ —fexÁj
gignom˜nh
dhmokrat…a, kaˆ ¹ genna…a d¾ turannˆj kaˆ pasîn
toÚtwn diaf˜rousa, t˜tartÒn te kaˆ šscaton pÒlewj nÒshma.

dhmokratia: [6/15] -Resp-> 557, 1 a, 2
Kaˆ sfÒdra ge.
Dhmokrat…a d¾ o‘mai g…gnetai Ótan oƒ p˜nhtej nik»-
santej toÝj m›n ¢pokte…nwsi tîn –t˜rwn, toÝj d› —kb£lwsi,

dhmokratia: [7/15] -Resp-> 558, 3, 4
Taàt£ te d», šfhn, šcoi ¨n kaˆ toÚtwn ¥lla ¢delf¦
dhmokrat…a, kaˆ e‡h, æj šoiken, ¹de‹a polite…a kaˆ ¥narcoj
kaˆ poik…lh, „sÒtht£ tina Ðmo…wj ‡soij te kaˆ ¢n…soij

dhmokratia: [8/15] -Resp-> 562, 2, 1
ýAr oân trÒpon tin¦ tÕn aÙtÕn šk te Ñligarc…aj dhmo-
krat…a g…gnetai kaˆ —k
dhmokrat…aj turann…j
Pîj

dhmokratia: [9/15] -Resp-> 562, 2, 9
“AlhqÁ, šfh.
ýAr oân kaˆ Ö
dhmokrat…a Ðr…zetai ¢gaqÒn, ¹ toÚtou
¢plhst…a kaˆ taÚthn katalÚei

dhmokratia: [10/15] -Resp-> 564, 2, 1
“All oÙ toàt o‘mai, Ãn d —gè, ºrètaj, ¢ll¦ po‹on
nÒshma —n Ñligarc…v te fuÒmenon taÙtÕn kaˆ —n
dhmokrat…v
douloàtai aÙt»n.

dhmokratia: [11/15] -Resp-> 564, 4, 8
¢rcîn, ¢gÚmnaston kaˆ oÙk —rrwm˜non g…gnetai —n dhmo-
krat…v
d› toàtÒ pou tÕ proestÕj aÙtÁj, —ktÕj Ñl…gwn, kaˆ
tÕ m›n drimÚtaton aÙtoà l˜gei te kaˆ pr£ttei, tÕ d ¥llo

dhmokratia: [12/15] -Resp-> 565, 1 a, 3
¢pr£gmonej, oÙ p£nu poll¦ kekthm˜noi Ö d¾ ple‹stÒn te
kaˆ kuriètaton —n
dhmokrat…v Ótanper ¡qroisqÍ.
•Estin g£r, šfh ¢ll oÙ qam¦ —q˜lei poie‹n toàto, —¦n m¾

dhmokratia: [13/15] -Leg-> 701, 1 a, 3
moÚsaij tÒ te kalÕn kaˆ m», kaˆ ¢ntˆ ¢ristokrat…aj —n aÙtÍ
qeatrokrat…a tij ponhr¦ g˜gonen. e„ g¦r d¾ kaˆ
dhmokrat…a
—n aÙtÍ tij mÒnon —g˜neto —leuq˜rwn ¢ndrîn, oÙd›n ¨n p£nu

dhmokratia: [14/15] -Leg-> 714, 1 a, 3
toà noà dianom¾n —ponom£zontaj nÒmon. e„ d ¥nqrwpoj eŒj
À Ñligarc…a tij, À kaˆ
dhmokrat…a yuc¾n šcousa ¹donîn
kaˆ —piqumiîn Ñregom˜nhn kaˆ plhroàsqai toÚtwn deom˜nhn,

dhmokratia: [15/15] -Ep-> 322, 1 a, 5
çfel»seij. —¦n d˜ tij ¢koÚsaj taàta e‡pV Pl£twn, æj
šoiken, prospoie‹tai m›n t¦
dhmokrat…v sumf˜ronta e„d˜nai,
—xÕn d —n tù d»mJ l˜gein kaˆ sumbouleÚein aÙtù t¦

dhmokratian: [1/10] -Polit-> 302, 4, 4
¢ristokrat…an kaˆ Ñligarc…an —k d aâ tîn pollîn tÒte
m›n ¡plÁn —ponom£zontej —t…qemen
dhmokrat…an, nàn d aâ
kaˆ taÚthn ¹m‹n qet˜on —stˆ diplÁn.

dhmokratian: [2/10] -Menex-> 238, 4, 1
crÒnon —x —ke…nou æj t¦ poll£. kale‹ d› Ð m›n aÙt¾n
dhmokrat…an, Ð d› ¥llo, ú ¨n ca…rV, šsti d› tÍ ¢lhqe…v met
eÙdox…aj pl»qouj ¢ristokrat…a. basilÁj m›n g¦r ¢eˆ ¹m‹n

dhmokratian: [3/10] -Resp-> 545, 3, 2
¥ndra skeyÒmeqa, špeita Ñligarc…an kaˆ ¥ndra ÑligarcikÒn,
aâqij d› e„j
dhmokrat…an ¢pobl˜yantej qeasÒmeqa ¥ndra
dhmokratikÒn, tÕ d› t˜tarton e„j turannoum˜nhn pÒlin

dhmokratian: [4/10] -Resp-> 555, 2, 3
OÙdamîj, šfh.
Dhmokrat…an d», æj šoike, met¦ toàto skept˜on, t…na te
g…gnetai trÒpon, genom˜nh te po‹Òn tina šcei, †n aâ tÕn

dhmokratian: [5/10] -Resp-> 555, 2, 9
OÙkoàn, Ãn d —gè, metab£llei m›n trÒpon tin¦ toiÒnde
—x Ñligarc…aj e„j
dhmokrat…an, di ¢plhst…an toà prokei-
m˜nou ¢gaqoà, toà æj plousiètaton de‹n g…gnesqai

dhmokratian: [6/10] -Resp-> 562, 1 a, 1

T… oân tet£cqw ¹m‹n kat¦
dhmokrat…an Ð toioàtoj ¢n»r,
æj dhmokratikÕj Ñrqîj ¨n prosagoreuÒmenoj

dhmokratian: [7/10] -Resp-> 563, 5, 9
„scurÒteron —k tÁj —xous…aj —ggenÒmenon katadouloàtai
dhmokrat…an. kaˆ tù Ônti tÕ ¥gan ti poie‹n meg£lhn file‹
e„j toÙnant…on metabol¾n ¢ntapodidÒnai, —n éraij te kaˆ —n

dhmokratian: [8/10] -Leg-> 693, 4, 5
kaˆ t¾n m›n prosagoreÚein monarc…an ÑrqÒn, t¾n d aâ dh-
mokrat…an
, kaˆ tÁj m›n tÕ Persîn g˜noj ¥kron šcein, tÁj
d› ¹m©j aƒ d ¥llai scedÕn ¤pasai, kaq£per e‘pon, —k

dhmokratian: [9/10] -Leg-> 712, 1 c, 3

steron. oŒon
dhmokrat…an tin¦ À Ñligarc…an À ¢ristokrat…an
À basilik»n oÙ g¦r d¾ turann…da g˜ pou l˜goij ¥n, éj g
dhmokratian: [10/10] -Leg-> 832, 3, 1
AQ. T¦j oÙ polite…aj šgwge a„t…aj e‘na… fhmi §j
poll£kij e‡rhka —n to‹j prÒsqen lÒgoij,
dhmokrat…an kaˆ
Ñligarc…an kaˆ turann…da. toÚtwn g¦r d¾ polite…a m›n

dhmokratias: [1/12] -Polit-> 291, 5, 10
NE. SW. Kaˆ p£nu ge.
XE.
Dhmokrat…aj ge m»n, —£nt oân bia…wj —£nte –kous…wj


dhmokratias: [2/12] -Resp-> 557, 1 a, 6
kaˆ æj tÕ polÝ ¢pÕ kl»rwn aƒ ¢rcaˆ —n aÙtÍ g…gnontai.
•Esti g£r, šfh, aÛth ¹ kat£stasij
dhmokrat…aj, —£nte
kaˆ di Óplwn g˜nhtai —£nte kaˆ di¦ fÒbon ØpexelqÒntwn

dhmokratias: [3/12] -Resp-> 562, 1 a, 8
F˜re d», t…j trÒpoj turann…doj, ð f…le –ta‹re, g…gnetai
Óti m›n g¦r —k
dhmokrat…aj metab£llei scedÕn dÁlon.
DÁlon.

dhmokratias: [4/12] -Resp-> 562, 2, 1
ýAr oân trÒpon tin¦ tÕn aÙtÕn šk te Ñligarc…aj dhmo-
krat…a g…gnetai kaˆ —k
dhmokrat…aj turann…j
Pîj

dhmokratias: [5/12] -Resp-> 564, 1 a, 7
E„kÒtwj to…nun, e‘pon, oÙk —x ¥llhj polite…aj turannˆj
kaq…statai À —k
dhmokrat…aj, —x o‘mai tÁj ¢krot£thj
—leuqer…aj doule…a ple…sth te kaˆ ¢griwt£th.

dhmokratias: [6/12] -Resp-> 568, 1 c, 4
toÝj Ôclouj, kal¦j fwn¦j kaˆ meg£laj kaˆ piqan¦j misqw-
s£menoi, e„j turann…daj te kaˆ
dhmokrat…aj ™lkousi t¦j
polite…aj.

dhmokratias: [7/12] -Resp-> 568, 1 c, 9
timîntai, m£lista m˜n, ésper tÕ e„kÒj, ØpÕ tur£nnwn, deÚ-
teron d› ØpÕ
dhmokrat…aj ÓsJ d ¨n ¢nwt˜rw ‡wsin prÕj
tÕ ¥nantej tîn politeiîn, m©llon ¢pagoreÚei aÙtîn ¹ tim»,

dhmokratias: [8/12] -Resp-> 569, 3, 7
T… oân e‘pon oÙk —mmelîj ¹m‹n e„r»setai, —¦n fîmen
ƒkanîj dielhluq˜nai æj metaba…nei turannˆj —k
dhmokrat…aj,
genom˜nh te o†a —st…n

dhmokratias: [9/12] -Leg-> 710, 5, 2
deÚteron d› —x Ñligarc…asÀ pîj l˜geiskaˆ tÕ tr…ton
—k
dhmokrat…aj.
AQ. OÙdamîj, ¢ll —k turann…doj m›n prîton, deÚteron

dhmokratias: [10/12] -Leg-> 710, 5, 4
AQ. OÙdamîj, ¢ll —k turann…doj m›n prîton, deÚteron
d› —k basilikÁj polite…aj, tr…ton d› šk tinoj
dhmokrat…aj.
tÕ d› t˜tarton, Ñligarc…a, t¾n toà toioÚtou g˜nesin cale-

dhmokratias: [11/12] -Ep-> 321, 3, 6
fwn¾ tîn politeiîn –k£sthj kaqapere… tinwn zówn, ¥llh
m›n
dhmokrat…aj, ¥llh d Ñligarc…aj, ¹ d aâ monarc…aj
taÚtaj fa‹en m›n ¨n —p…stasqai p£mpolloi, ple‹ston d

dhmokratias: [12/12] -Ep-> 326, 4, 4
spoud¦j diaponoum˜naj ¢nagka‹on d› e‘nai taÚtaj t¦j pÒleij
turann…daj te kaˆ Ñligarc…aj kaˆ
dhmokrat…aj metaballoÚsaj
mhd˜pote l»gein, dika…ou d› kaˆ „sonÒmou polite…aj toÝj —n

dhmokratikhn: [1/1] -Resp-> 559, 5, 2
o‡ou e‘nai ¢rc¾n aÙtù metabolÁj ... ÑligarcikÁj tÁj
–autù e„j
dhmokratik»n.
Poll¾ ¢n£gkh, šfh.

dhmokratikhs: [1/1] -Leg-> 756, 2, 10
‚H m›n a†resij oÛtw gignom˜nh m˜son ¨n šcoi monarcikÁj
kaˆ
dhmokratikÁj polite…aj, Âj ¢eˆ de‹ meseÚein t¾n polite…an


dhmokratikon: [1/4] -Resp-> 545, 1 a, 4
te kaˆ filÒtimon, kat¦ t¾n Lakwnik¾n –stîta polite…an,
kaˆ ÑligarcikÕn aâ kaˆ
dhmokratikÕn kaˆ tÕn turannikÒn,


dhmokratikon: [2/4] -Resp-> 545, 3, 3
aâqij d› e„j dhmokrat…an ¢pobl˜yantej qeasÒmeqa ¥ndra
dhmokratikÒn, tÕ d› t˜tarton e„j turannoum˜nhn pÒlin
—lqÒntej kaˆ „dÒntej, p£lin e„j turannik¾n yuc¾n bl˜pontej,

dhmokratikon: [3/4] -Resp-> 560, 1 a, 4
T… m»n
Kaˆ pot› m›n o‘mai tÕ
dhmokratikÕn Øpecèrhse tù
Ñligarcikù, ka… tinej tîn —piqumiîn aƒ m›n diefq£rhsan,

dhmokratikon: [4/4] -Resp-> 580, 2, 4
p˜nte Ôntaj kr‹ne, basilikÒn, timokratikÒn, ÑligarcikÒn,
dhmokratikÒn, turannikÒn.
“All¦ ãvd…a, šfh, ¹ kr…sij. kaq£per g¦r e„sÁlqon

dhmokratikos: [1/3] -Resp-> 557, 2, 2
tij ¹ toiaÚth aâ polite…a dÁlon g¦r Óti Ð toioàtoj ¢n¾r
dhmokratikÒj tij ¢nafan»setai.
DÁlon, šfh.

dhmokratikos: [2/3] -Resp-> 559, 4, 5
P£lin to…nun, Ãn d —gè, l˜gwmen æj —x Ñligarcikoà dhmo-
kratikÕj
g…gnetai. fa…netai d˜ moi t£ ge poll¦ ïde g…gnesqai.
Pîj

dhmokratikos: [3/3] -Resp-> 562, 1 a, 2
T… oân tet£cqw ¹m‹n kat¦ dhmokrat…an Ð toioàtoj ¢n»r,
æj
dhmokratikÕj Ñrqîj ¨n prosagoreuÒmenoj
Tet£cqw, šfh.

dhmokratikou: [1/1] -Resp-> 571, 1 a, 2
AÙtÕj d¾ loipÒj, Ãn d —gè, Ð turannikÕj ¢n¾r sk˜ya-
sqai, pîj te meq…statai —k
dhmokratikoà, genÒmenÒj te po‹Òj
t…j —stin kaˆ t…na trÒpon zÍ, ¥qlion À mak£rion.

dhmokratikous: [1/1] -Resp-> 338, 5, 2
T…qetai d˜ ge toÝj nÒmouj –k£sth ¹ ¢rc¾ prÕj tÕ aØtÍ
sumf˜ron, dhmokrat…a m›n
dhmokratikoÚj, turannˆj d›
turannikoÚj, kaˆ aƒ ¥llai oÛtwj q˜menai d› ¢p˜fhnan toàto

 

 

FINE

 

Spero di aver potuto dimostrare con quale facilità si possono usare le enormi collezioni di testi che si trovano sui CD-ROM del PHI e del TLG. Sicuramente avrei dovuto approfondire questa ricerca . Ciò avrebbe però significato non poter più trascurare una grande parte della letteratura come ho fatto in questa occasione. Per adesso mi accontento se ho potuto dare qualche nuovo impulso ed illuminare qualche nuova strada.